Borderline – objawy

Last updated:

Zaburzenie osobowości borderline objawia się między innymi: powtarzającym się schematem niestabilnych związków z innymi ludźmi, próbami uniknięcia porzucenia, niepewnym obrazem siebie, nieustannymi próbami uniknięcia odrzucenia, impulsywnością, niestabilnością emocjonalną i chronicznym poczuciem pustki.

Borderline jest co raz częściej diagnozowana przez psychologów klinicznych, jednak rozpoznanie może utrudniać fakt, że zaburzenie to współwystępuje często z innymi zaburzeniami np. zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym lub depresją.

Diagnoza borderline według DSM IV

W amerykańskiej klasyfikacji DSM IV zaburzenie osobowości typu borderline (graniczne) o numerze 301.83 jest charakteryzowane jako stały wzorzec zachowań, który polega przede wszystkim na niestabilności emocjonalnej, dużej impulsywności, zmienności w związkach interpersonalnych oraz problemem ze stabilnym postrzeganiem siebie.

Aby zdiagnozować osobowość borderline osoba musi spełniać co najmniej 5 spośród 9 objawów:

1. Dramatyczne próby uniknięcia odrzucenia przez drugą osobę.

Osoby z borderline są jak dzieci zagubione w wielkim hipermarkecie, panikują i silnie przeżywają każdą nawet najmniejszą oznakę tego, że bliska osoba może je opuścić.

Lęk przed rozstaniem jest cały czas bardzo silny i mocno wpływa na relacje z drugą osobą. Nie ma tutaj miejsca na autonomiczne funkcjonowanie, osoba z zaburzeniem jest jakby sklejona z partnerem i chce żeby był on cały czas dla niej dostępny.

Wydawałoby się, że nawet w związku naturalne jest spędzanie czasu również samotnie. Jednak osoba z borderline odbiera to jako możliwą oznakę niestabilności w związku, czuje dyskomfort i zabiega o każdą chwilę razem mimo, że jest to oczekiwanie nie do spełnienia.

Chwile samotności wzbudzają silny lęk i nakręcają spiralę myśli, o tym co robi partner i czy przypadkiem nie oddalił się na dłużej i że powinien już nawiązać kontakt. Niedostępność partnera może być od razu odbierana jako wycofanie bliskości, negatywne zachowanie, na które również trzeba szybko i dramatycznie zareagować.

2. Związki z innymi można opisać jako burzliwe, niestabilne i podlegające dużym zmianom od uznawania partnera za ideał po jego zupełną dewaluację.

Jest to objaw, który najczęściej jest kojarzony z osobowością borderline. Związki osób z borderline są niezwykle dynamiczne, zmieniające się z prędkością zupełnie nieadekwatną w stosunku do normalnego rozwoju związków, których poszczególne etapy są rozciągnięte w czasie.

Kiedy osoba z borderline zauważy najmniejszą oznakę (prawdziwą czy wyimaginowaną), że partner nie okazuje jej wystarczającej uwagi może bardzo szybko wpaść w szał, zacząć krzyczeć, zrobić awanturę czy obrazić się i okazywać niezadowolenie. Nawet najmniejszy symptom opuszczenia lub nieuwagi może urosnąć u osób z borderline do gigantycznych rozmiarów.

Obraz partnera bardzo silnie oscyluje na cienkiej linii między skrajnym uwielbieniem i idealizacją, a zupełnym deprecjonowaniem go. Trudno jest ten obraz ustabilizować i ujednolicić, jest on chwiejny i zależny od sytuacji, bardzo czarno-biały. Albo partner jest doskonały i spełnia potrzeby albo przeistacza się w złą osobę, która zawodzi i posiada same wady.

Osoby z borderline są jak magnes o dwóch przeciwstawnych ładunkach. Z jednej strony bardzo pragną mieć kogoś bardzo blisko i szukają usilnie relacji z drugą osobą, a z drugiej ich gwałtowne, trudne zachowania odpychają innych, co skutecznie uniemożliwia zaspokojenie tej potrzeby.

3. Niestabilny, chwiejny obraz własnego Ja, trudności w określeniu własnej tożsamości.

Stabilna osobowość krystalizuje się i przyjmuje stałą formę już na początku wczesnej dorosłości. W późniejszym wieku mamy już wykształcony obraz tego kim jesteśmy, co lubimy, jakie zachowania nam odpowiadają, a jakie nie, co lubimy robić i jakie są nasze zainteresowania.

W przypadku osób z borderline określenie tego wszystkiego, co składa się na to kim jesteśmy, jest bardzo rozproszone i cały czas niestabilne. Pacjenci z borderline starają się podjąć różne aktywności i plany dotyczące kariery czy wartości, ale są to często zapożyczenia od kogoś innego. Szybko się nudzą i zmieniają obszar zainteresowań często na coś, co przynosi innym sukces czy zadowolenie. Niestety najczęściej okazuje się, że nie jest to coś czego szukają lub nie są w stanie osiągnąć takiego poziomu zadowolenia jak inni.

Są osoby, które dotknięte tym zaburzeniem świetnie radzą sobie na studiach czy w pracy i są szanowanymi pracownikami, jednak nie jest to kategoria, która zapewnia im poczucie tego kim są.

4. Impulsywność, prezentowana w co najmniej dwóch obszarach, która stwarza możliwe zagrożenie np. wydatki, seks, nadużywanie substancji, lekkomyślna jazda.

Dorosłe osoby, w przeciwieństwie do dzieci potrafią odraczać gratyfikację i hamować reakcje, które w oczywisty sposób prowadzą do różnych zagrożeń czy są szkodliwe. Czasami oczywiście zdarza się, że ludzie wypijają o jedną lampkę za dużo czy przekraczają dozwoloną prędkość na drodze. Natomiast są to zdarzenia sporadyczne, które niosą również za sobą refleksję odnośnie konsekwencji naszych działań.

Natomiast osoby dotknięte zaburzeniem borderline często i lekkomyślnie podejmują działania i zachowania, które mają bardzo niebezpieczne konsekwencje. Wachlarz ryzykownych zachowań jest bardzo szeroki: od niebezpiecznej jazdy samochodem, nadużywania substancji psychoaktywnych, objadania się, aż po przygodny seks czy wydawanie wszystkich pieniędzy.

Zachowania te są najczęściej odpowiedzią na rozłąkę lub odrzucenie ze strony drugiej osoby i trudno jest je zahamować. Czasem wydaje się, że osoby te wpadły w trans i podejmują te działania pod wpływem chwili. Zachowania te są niejednokrotnie spektakularne i niepokojące dla bliskiego otoczenia.

Osoba z zaburzeniem osobowości borderline podejmuje zachowania nie licząc się zupełnie z konsekwencjami, które mogą jeszcze bardziej wpłynąć negatywnie na jej samopoczucie i emocje.

5. Nawracające zachowania, groźby samobójcze lub samookaleczenia.

Objaw ten również jest najczęściej kojarzony z osobowością z pogranicza. Pacjenci borykający się z borderline często odczuwają silne emocje, które trudno jest im okiełznać i znaleźć adekwatny sposób ich ustabilizowania. W takich chwilach ich działania mogą okazać się bardzo impulsywne i prowadzić do samouszkodzeń. Obrażenia ciała pomagają im w destrukcyjny sposób pokonać przez chwilę lęk, strach, złość i poczucie beznadziejności.

Czasami są to zachowania rozpaczliwe i ostentacyjne, których celem jest przywrócenie utraconego związku i zwrócenie uwagi bliskiej osoby czy zmiana zachowania otoczenia. Zdarzają się przypadki, w których osoba komunikuje się z partnerem i grozi, że skoczy pod pociąg czy samookaleczy się, kiedy ten od niej odejdzie.

Zachowania destrukcyjne mogą stać się łatwym i szybkim sposobem na odreagowanie emocji, które przynoszą chwilową ulgę lub nawet zadowolenie. Okaleczenia mogą prowadzić do wyrzutu w mózgu neuroprzekaźników odpowiedzialnych za dobre samopoczucie jak na przykład beta endorfin – peptydów opioidowych.

6. Zmienność reakcji emocjonalnych spowodowana zmieniającym się nastrojem (drażliwość, lęk które trwają do kilku godzin)

Każda osoba przeżywa różne stany emocjonalne, które są naturalnym wyposażeniem człowieka. Zmiany nastroju i emocji są obecne w odpowiedzi na wiele sytuacji, które wydarzają się w codziennym życiu. Mimo to przeważnie nastrój jest ustabilizowany w przeciągu całego dnia na pewnym poziomie, który ma niewielkie fluktuacje.

Osoby z borderline również przeżywają wachlarz emocji, ale ich zmienność w czasie jest bardziej natężona i nieregularna. Emocje osoby potrafią w przeciągu paru godzin przejść od lęku do złości aż po irytację i panikę. Osoby dotknięte borderline są cały czas narażone na emocjonalną huśtawkę, która bardzo utrudnia im funkcjonowanie.

Jedną z funkcji emocji jest regulacja naszego zachowania, niestety w przypadku zaburzenia borderline emocje często są nieadekwatne do danej sytuacji. A więc, co za tym idzie, nie spełniają często swojego przeznaczenia i popychają do szybkich, impulsywnych reakcji. To tak jakby emocje były rollercoasterem, który cały czas zmienia swoje położenie i prędkość.

Pacjenci z borderline rzadko miewają dobry nastrój, który jest najczęściej jedynie krótkim przerywnikiem w paśmie złego samopoczucia.

7. Uporczywe poczucie pustki.

Osoby z borderline zmagają się z poczuciem, że są samotni, odizolowani i beznadziejni. Uczucie to jest niekiedy porównywane przez pacjentów do pustej puszki, w której odbija się echo. Echo nie jest jednak ich odbitym głosem ale głosem innych, którzy wskazują im jak mają żyć, zachowywać się i funkcjonować. Są zależni i zmienni w zależności w jakim otoczeniu się aktualnie znajdują.

8. Nieodpowiednie zachowania, poczucie gniewu i problemy w panowaniu nad nim (częste wybuchy złości, utrzymujący się gniew).

Pacjenci z borderline często mają trudność z opanowaniem swoich afektywnych reakcji. Emocją, która wybija się na pierwszy plan jest złość.

Emocjonalna burza z piorunami może nadejść w zasadzie w każdej chwili, jest nagła, nieprzewidywalna i bardzo intensywna. Przyczyną takiego stanu jest najczęściej poczucie utraty kontroli, poczucie przyparcia do muru i możliwość, że bliska osoba w jakiś sposób się oddali. Wybuchy złości są dla osoby z borderline trudne do opanowania. Potrafią szybko wpadać w taki stan i nie reagują na sygnały z otoczenia, które próbują jakoś odpowiedzieć na sytuację. Zarówno początek jak i koniec wyrzutu emocji jest bardzo trudny dla osoby dotkniętej borderline. Z jednej strony emocje bardzo szybko wzbierają i są w zasadzie nie do opanowania, a dodatkowo wyładowanie ich na kimś przysparza wiele negatywnych konsekwencji.

9. Związane ze stresem niestałe irracjonalne wyobrażenia lub objawy rozpadu osobowości o dużym nasileniu.

Depersonalizacja czyli zmienione odczuwanie siebie, również może mieć miejsce w zaburzeniach borderline, zwłaszcza podczas doświadczania silnego, intensywnego stresu. Są to stany krótkotrwałe, które można pomylić ze stanami psychotycznymi. Osoba może wydawać się zupełnie odrealniona i nawet pamiętać zupełnie inaczej konkretne sytuacje i wydarzenia.  

Diagnoza borderline według ICD-10

W klasyfikacji zastosowanej przez Światową Organizację Zdrowia ICD-10 osobowość chwiejna emocjonalnie podzielona jest na dwa typy:

  • Typ graniczny osobowości borderline
  • Typ impulsywny osobowości borderline

Aby zdiagnozować typ graniczny osobowości borderline, muszą wystąpić co najmniej trzy objawy. Natomiast, aby określić typ impulsywny wystarczą co najmniej dwa, spośród następujących kryteriów:

  1. Niepewny obraz siebie i swoich wewnętrznych preferencji.
  2. Uwikłanie w intensywne i niestabilne związki interpersonalne, które nierzadko prowadzą do kryzysów emocjonalnych.
  3. Podejmowanie przesadnych wysiłków w celu uniknięcia porzucenia,  groźby o charakterze autoagresywnym.
  4. Przewlekłe poczucie pustki.